"Per aspera ad astra." Zorluklardan yıldızlara. Latin atasözü
IKEA'nın o labirent gibi deposunun en dibinde, ellerimde bir Allen anahtarı, önümde 47 parçalı bir kitaplık paketi, yerde İsveççe bir montaj kılavuzu. Saat gece 11. Çocuklar uyudu. Eşim mutfakta bulaşıkları yıkıyor. Amerikan evinin oturma odasına koyacağımız ilk mobilya bu; gümrükten değil, Jersey'deki IKEA'dan geldi. İçinde İsveç tasarımı, Çin üretimi, Amerikan rüyası ve bir Türk'ün yorgun elleri var.
Vidayı sıkarken düşündüm: Türkiye'deyken bu anı hayal etmemiştim. Hayal ettiğim Amerika'da IKEA mobilya monte etmek yoktu. Golden Gate vardı, Times Square vardı, kampüste sonbahar yaprakları vardı. Ellerimde Allen anahtarı değil, bir kahve kupası olacaktı; üzerinde bir Ivy League logosu, yanımda gülümseyen meslektaşlar. Rüya buydu. Gerçeklik ise C2 vidanın C3 vidayla neden uyuşmadığını anlamaya çalışmaktı.
O gece kitaplığı bitirdim. Eğri duruyordu. Ama duruyordu. Belki de Amerikan rüyasının kendisi de böyledir: eğri ama ayakta.
Rüyanın Bana Söyledikleri
Türkiye'den bakarken Amerika bir fikirdi, bir yer değil. Hollywood filmleri bir şey söylüyordu: büyük evler, geniş garajlar, bahçede mangal, çocukların sokakta güvenle bisiklet sürmesi. Netflix başka bir şey söylüyordu: kariyer, başarı, bireysel özgürlük, küçük kasabada bile bir kahve dükkanı açıp hayatını değiştirebilirsin. Silicon Valley bir şey daha ekliyordu: fikrini gerçekleştir, dünyayı değiştir, garajdan milyarder çık.
Bu imgeler bir kolaj oluşturmuştu zihnimde. Parçaları farklı kaynaklardan geliyordu ama bütünü tutarlıydı: Amerika, çalışanın kazandığı yerdi. Yeteneğin varsa yolun açık. Disiplinin varsa sonuç kesin. Meritokrasi denen şey orada işliyordu; burada işlemeyen o şey, orada işliyordu. En azından bana böyle anlatılmıştı, ben de böyle inanmıştım.
Uçağa binmeden önce kafamda bir liste vardı. Yazılı değildi ama her maddesi netti:
Bir üniversitede pozisyon bulacağım. Araştırmalarımı özgürce yapacağım. Çocuklarım iyi okullarda okuyacak. Bir ev alacağız, bahçeli, garajlı. Hafta sonları barbekü yapacağız. Her şey düzene girecek; iki yıl, belki üç yıl. Sonra "yerleşmiş" olacağız.
Bu listenin her maddesi kendi başına makuldü. Sorun, maddelerin toplamının bir rüya olmasıydı. Ve rüyaların doğası gereği, uyanınca dağılması.
Gerçekliğin Gösterdiği
İlk gerçeklik dersi IKEA'da değil, ondan önce, havaalanında başladı. Newark'a iniş yaptığımızda bavullarımız çıkmadı. İki saat bekledik. Çocuklar ağladı. Eşim sessizdi, o sessizlik "sakin olan" değil "korkmuş olan" sessizlikti. Bavullar çıktığında gece yarısını geçmişti. Taksi bulmaya çalışırken fark ettim: burada kimse seni beklemiyor. Rüya, senin gelişine hazırlanmış bir yer değil. Rüya, senin hazırlanman gereken bir yer.
Sonra Target oldu. İlk büyük market alışverişimiz. Amerikan tüketim kültürünün tapınağına girdiğimizde ikimiz de sustuk. Bir koridorda yirmi çeşit diş macunu vardı. Yirmi. Türkiye'de üç, belki dört marka arasında seçim yapardık. Burada yirmi seçenek, her birinin alt kategorileri, boyutları, "organic" versiyonu, "family size" versiyonu. Diş macunu alırken varoluşsal bir kriz yaşamak mümkünmüş.
Target'ın o devasa koridorlarında ilk kez yürürken bir şey fark ettim: seçenek bolluğu özgürlük değil, bir tür yorgunluk. Türkiye'de "en iyi diş macunu hangisi?" diye sorardın, biri cevap verirdi, alırdın. Burada herkes kendi araştırmasını yapıyordu; Reddit'te forum okuyanlar, YouTube'da review izleyenler, Consumer Reports aboneliği olanlar. Bir diş macunu için. Bu "kendin karar ver" kültürü, özgürlüğün öbür yüzüydü: sorumluluk. Her seçim senin, her sonuç senin, her hata senin.
Sonra faturalar geldi. Mortgage, sağlık sigortası, daycare, grocery, araba sigortası, utilities, internet, telefon. İlk ay bütçe tablosunu Excel'de açtığımda rakamları üç kez kontrol ettim. Daycare yani kreş masrafı, Türkiye'deki bir öğretim üyesinin maaşı kadardı. Sağlık sigortası, bir aile için, her ay küçük bir araba ödemesi kadardı. Ve bunlar "lüks" değildi; bunlar temel ihtiyaçlardı.
Amerikan rüyasının ince yazısını kimse okumuyor. O ince yazıda şu yazar: "Freedom means you figure it out yourself." Özgürlük, kendin halletmek demek. Devlet seni desteklemez, ailen okyanusun ötesinde, komşun seninle tanışmak için acele etmez. Çöp günü hangi gün? Kendin öğren. Sağlık sigortasında "in-network" ne demek? Kendin araştır. Mortgage faiz oranı değişken mi sabit mi olmalı? Kendin karar ver.
Bu "kendin halletme" kültürü, güçlü insanlar yetiştiriyor, doğru. Ama aynı zamanda yalnız insanlar da yetiştiriyor.
Nunchi (눈치): Ortamı, insanları ve söylenmeyeni okuma sanatı. Koreliler bu kavramı sosyal zekanın temeli olarak görür. Göçmenlik, nunchi'nin en yoğun biçimde gerekli olduğu deneyimdir; çünkü yeni bir ülkede kuralların çoğu yazılı değildir.
Amerika'da hayatta kalmak için nunchi'ye ihtiyacınız var. Yazılı kurallar değil, yazılmamış olanlar belirliyor gerçek düzeni. Toplantıda kim konuşunca herkes dinliyor? Neden bazı e-postalara "per my last email" diye başlamak pasif agresif sayılıyor? "Let's circle back" gerçekten geri dönmek mi demek, yoksa "bunu yapmayacağız" mı? Bu kodları çözmek yıllar alıyor. Ve o yıllar boyunca, dışarıdan bakan "başarılı göçmen" görüntüsünün arkasında, kodları çözmeye çalışan yorgun bir insan var.
Aradaki Boşluk
Meritokrasi gerçek. Bunu söylemek lazım, çünkü inkâr etmek dürüst olmaz. Amerika'da çalışan kazanıyor. Yeteneğin varsa, disiplinin varsa, bir yolunu buluyorsun. Üniversite sistemindeki fırsat eşitliği, araştırma fonlarına erişim, akademik özgürlük; bunlar gerçek. Türkiye'de yaşadığım bazı kısıtlamalar burada yok. Bu, küçümsenecek bir şey değil.
Ama meritokrasi gerçekken, network da gerçek. Tanıdığın insanlar, gittiğin okul, konuştuğun aksanın "kabul edilebilirliği," hatta adının telaffuz edilebilirliği; bunların hepsi görünmez ama somut etkiler. CV'ndeki satırlar seni kapıya getirir, ama kapıyı açan genellikle birisinin seni tanıması, sana güvenmesi, seni "bizden biri" olarak görmesidir. Ve göçmen olarak "bizden biri" olmak, doğal değil, inşa edilmesi gereken bir şeydir.
İlk tenure-track mülakatımda jüri üyelerinden biri, konuşmamın sonunda "your English is very good" dedi. İltifat mıydı? Belki. Ama altında yatan mesaj şuydu: "Senden İngilizce'nin iyi olmasını beklemiyorduk." O an anladım ki burada yeteneğini kanıtlamak yetmiyor; önce "beklentilerin üstüne çıkman" gerekiyor. Ama o beklentiler, senin için diğerlerinden daha aşağıda başlıyor. Aynı mesafeyi kat etmek için daha çok koşman gerekiyor. Per aspera ad astra, diyorum kendime. Zorluklardan yıldızlara. Ama bazı insanlar yıldızlara daha yakın başlıyor.
Bir de "büyük ev, küçük sofra" paradoksu var. Amerika'da evler büyük; Türkiye'deki dairemizin iki katı, belki üç katı. Garaj var, bahçe var, bodrum katı var. Ama o büyük evin içinde sofra küçük. Dört kişilik. Bayramda beş, belki altı. Türkiye'deki o kalabalık, gürültülü, herkesin birbirine karıştığı sofralar yok. Burada herkesin kendi evi var, kendi programı var, kendi hayatı var. Maddi refah arttı, ama duygusal zenginlik aynı oranda artmadı. Hatta bazen azaldı.
Cumartesi akşamları evin sessizliğinde oturuyorum bazen. Çocuklar yatmış, eşim okuyor, ben pencereden dışarı bakıyorum. Sokak boş. Amerikan banliyösünün o karakteristik sessizliği; güvenli, temiz, düzenli ve biraz ürkütücü. Türkiye'de bu saatte komşudan kahve kokusu gelir, sokaktan birinin gülüşü duyulur, bir yerde bir televizyon açıktır. Burada sessizlik, refahın sesidir. Ve insan, o sessizliğe bazen minnettar, bazen hüzünlü.
Sonra bir de "başarılı göçmen" baskısı var. Bu, sosyal medyada paylaşılmayan, WhatsApp gruplarında konuşulmayan, Türkiye'deki akrabalara anlatılmayan bir ağırlık. Gittin, büyük fedakarlık yaptın, aileden uzak kaldın; o zaman "başarılı" olmak zorundasın. Bu baskı dışarıdan gelmiyor sadece, içeriden de geliyor. Kendi kendine koyduğun bir standart: eğer burada "başaramazsam," tüm o fedakarlıklar boşuna olacak.
Instagram'da paylaşılan fotoğraflar hep güzel. Bahçedeki barbekü, çocuğun mezuniyet töreni, Disneyland'de aile fotoğrafı. Paylaşılmayan ise şunlar: gece yarısı sağlık sigortası formlarıyla boğuşmak, daycare faturasını görünce mide bulantısı, Türkiye'deki babanın "ne zaman geliyorsunuz?" sorusuna verecek cevap bulamamak, bir toplantıda yanlış kelime kullanınca yüzün kızarması, çocuğunun sana İngilizce cevap vermesi ve senin o cümleyi tam anlayamamanın verdiği küçük, sessiz yenilgi.
Başarılı göçmen, paylaşılmayan bu anların toplamıdır.
Rüyayı Yeniden Tanımlamak
O zaman Amerikan rüyası yalan mı? Hayır. Ama reklamı yapıldığı gibi de değil.
Rüya, büyük evde oturmak değil. Rüya, o büyük evin mortgage ödemesini her ay yapabilmek ve "bu ay da başardık" demenin verdiği sessiz gurur. Rüya, çocuğunun report card'ını açtığında "all A's" görmek değil, onun "baba, bugün okulda bir arkadaş edindim" demesinin verdiği rahatlama. Rüya, citizenship sınavını geçmek değil, o sınavdan çıktığında gökyüzüne bakıp "artık buranın da vatandaşıyım" demenin o garip, karmaşık, hem mutlu hem hüzünlü hissi.
Küçük zaferler. Amerikan rüyası küçük zaferlerden oluşuyor. İlk mortgage ödemesi. İlk vergi iadesi. Çocuğun ilk "Pledge of Allegiance"ı söylemesi. Komşunun sana "neighbor" yerine adınla hitap etmeye başlaması. Bir meslektaşının "I always learn something from you" demesi. Supermarket'te kasiyerin "have a nice day" demesi ve senin de gerçekten iyi bir gün geçirmen.
Bu küçük zaferler, Instagram'a konmaz. Kimse ilk mortgage ödeme dekontunun fotoğrafını paylaşmaz. Ama o dekont, bazı geceler çekmeceden çıkarıp baktığın bir belgedir. "Bunu başardık," dersin. "Per aspera ad astra." Zorluklardan yıldızlara. Yıldız belki küçük, belki uzak. Ama senin.
Amerikan rüyası bir varış noktası değil, bir yolculuk. Bu klişe gibi duyulabilir ama klişelerin çoğu, içi boşalmış gerçeklerdir. Rüyanın "gerçek" kısmı, her sabah uyanıp tekrar denemektir. Fatura ödenir, çocuk okula gönderilir, toplantıya girilir, akşam eve dönülür. Ve ertesi gün aynısı. Bu tekrar, sıradanlık değil; bu tekrar, rüyanın kendisidir.
"Carpe diem." Günü yakala. Horatius
Ve bir de bizim dediğimiz var: "Her yokuşun bir inişi vardır." Latinler yıldızlara bakıyor, biz Türkler yola bakıyoruz. İkisi de doğru. Yıldızlara bakarak yürümek güzel, ama ayağının altındaki yolu da görmek lazım.
Ben yolu görüyorum artık. Engebeleri, çukurları, kırık kaldırımları. Ama yıldızları da görüyorum. O yıldızlar, büyük hedefler değil: çocuğumun gülüşü, eşimin sabrı, öğrencilerimin yüzündeki "anladım" ifadesi, bahçedeki domates fidesinin ilk meyvesi.
Kapanış: Herkesin Kendi Yazdığı Hikaye
Amerikan rüyası diye tek bir rüya yok. Her göçmenin kendi rüyası var, kendi beklentisi, kendi hayal kırıklığı, kendi küçük zaferleri. Birisinin rüyası yeşil kart, birisininki tenure, birisininki sadece çocuğunun güvenli bir mahallede büyümesi.
Benim rüyam da değişti. Uçağa bindiğimde başka bir rüya vardı, şimdi başka. Ve üç yıl sonra belki yine başka olacak. Bu, rüyanın başarısızlığı değil, olgunlaşması. Bir ağacın gövdesi değişmez ama dalları her mevsim farklı yöne uzanır.
IKEA kitaplığını hala kullanıyoruz. Hala eğri duruyor. Çocukların kitapları, benim akademik dergi sayılarım, eşimin romanları; hepsi o eğri raflarda. Bazen bakıyorum ve gülümsüyorum. O gece, Allen anahtarıyla o vidaları sıkarken bilmiyordum: bu eğri kitaplık, Amerikan rüyamın en dürüst metaforu olacak. Mükemmel değil. Ama ayakta. Ama bizim. Ve her raf, bir hikaye taşıyor.
Benim hikayem bitmedi. Hala yazılıyor. Her mortgage ödemesinde, her veli toplantısında, her akademik makalede, her Target alışverişinde, her FaceTime görüşmesinde bir satır daha ekleniyor. Bazı satırlar gururla, bazıları gözyaşıyla yazılıyor. Ama hepsi benim.
Ve sizin hikayaniz de öyle. İster burada olun, ister Türkiye'de bu satırları okuyarak "acaba?" diyor olun. Amerikan rüyası, birinin size verdiği bir şey değil; kendinizin yazdığı bir hikaye. O hikayede IKEA mobilyası da var, Target koridorları da, mortgage tabloları da, çocuğunuzun ilk İngilizce cümlesi de. Ve evet, gece yarısı pencereden dışarı bakıp "doğru mu yaptım?" diye sorduğunuz o sessiz an da.
O sorunun cevabını bilmiyorum. Belki hiçbir göçmen bilmiyordu. Ama bildiğim şu: o soruyu sormak bile, rüyanın bir parçası. Çünkü rüya, cevapları bilmek değil; soruları taşıyabilecek kadar güçlü olmaktır.
Per aspera ad astra. Zorluklardan yıldızlara.
Yıldız uzak. Yol engebeli. Allen anahtarı elimde.
Devam ediyorum.